Eise Eisinga Planetarium in Franeker

Het Eise Eisinga Planetarium in Franeker is een woonkamer met de hemel boven je hoofd. Wolkammer Eise Eisinga bouwde tussen 1774 en 1781 een bewegend model van het zonnestelsel in het plafond van zijn grachtenhuis. De planeten draaien er nog steeds, in hetzelfde tempo als de echte. Je ziet de zon in het midden en de aarde als een gouden bolletje aan een draadje. Boven het plafond tikt het raderwerk dat alles aandrijft. Hieronder lees je waarom Eisinga dit bouwde, wat je verder ziet en hoe je je bezoek plant.

Wat je ziet in het Eise Eisinga Planetarium

Het hart van het museum is de planetariumkamer. Aan het plafond draaien de planeten rond de zon, op een schaal van één op een biljoen. Een slingeruurwerk met negen gewichten drijft het geheel aan. Via een trap kijk je op zolder naar het raderwerk, waarvoor Eisinga zo'n tienduizend handgesmede spijkers gebruikte. Daarnaast bezoek je het historische woonhuis en de vroegere wolkammerij van Eisinga. In de rest van het museum staan historische sterrenkundige instrumenten, zoals telescopen, octanten en een tellurium. De interactieve vaste expositie De Ruimte en een filmzaal laten zien hoe sterrenkundigen nu naar het heelal kijken.

Waarom Eise Eisinga een planetarium bouwde

Eise Eisinga werd in 1744 in Dronrijp geboren en vestigde zich in 1768 als wolkammer in Franeker. In 1774 voorspelde dominee Eelco Alta uit Bozum dat een zeldzame stand van de planeten op 8 mei de aarde uit haar baan zou trekken. Veel mensen raakten in paniek. Eisinga wilde laten zien hoe het zonnestelsel echt werkt en begon aan een model in zijn eigen woonkamer. Het werk duurde zeven jaar. Koning Willem I was zo onder de indruk dat hij het huis kocht, en zo werd het planetarium koninklijk. Wil je meer wetenschap ontdekken, kijk dan op de kaart met wetenschapsmusea.

Werelderfgoed in een grachtenhuis

In september 2023 kwam het planetarium op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Het is een rijksmonument en het oudste nog werkende planetarium ter wereld. Bijzonder is dat het model nog altijd met de hand wordt bijgehouden. Om de vier jaar is een aanpassing nodig voor de schrikkeldag, en elke 22 jaar wordt de jaarplank vervangen. Zo blijft het werk van een achttiende-eeuwse ambachtsman tot op de dag van vandaag kloppen. In het naastgelegen pand van de vroegere koffiebranderij Van Balen zitten het Planetariumcafé en een brasserie, handig voor een pauze na je bezoek.

Tips voor je bezoek aan het Eise Eisinga Planetarium

Plan je bezoek rustig: de planetariumkamer is klein, en het loont om even te blijven kijken hoe langzaam de planeten bewegen. Neem de tijd voor de zolder, want pas daar zie je hoe ingenieus het raderwerk in elkaar zit. Tickets kun je vooraf bestellen via de website. Franeker is een oude universiteitsstad met een mooi centrum, dus combineer je bezoek met een wandeling langs de grachten. Ben je in Friesland op museumtour, dan ligt het Fries Museum in Leeuwarden op korte afstand. Ook Museum Belvédère in Oranjewoud is goed te combineren.

Veelgestelde vragen over het Koninklijk Eise Eisinga Planetarium

Lees ook