Gebroeders De Witt: het verhaal van Johan en Cornelis

De gebroeders De Witt horen bij de bekendste en meest tragische figuren uit de Nederlandse geschiedenis. Cornelis werd geboren in 1623 en Johan in 1625, allebei in Dordrecht. Hun vader Jacob was een invloedrijke regent in die stad. Johan groeide uit tot de machtigste politicus van de Republiek. Cornelis werd bestuurder in Dordrecht en vertegenwoordigde de Staten bij de vloot. Samen stonden ze voor een Republiek zonder stadhouder, bestuurd door de steden en de Staten. Dat maakte hen tegenstanders van het huis van Oranje. In het Rampjaar 1672 liep die spanning uit op een gruwelijke moord in Den Haag.

Johan de Witt werd in 1653 raadpensionaris van Holland, de belangrijkste functie in de Republiek. Hij was jurist en een begaafd wiskundige, en hij leidde de buitenlandse politiek bijna twintig jaar lang. Onder zijn bestuur bloeiden handel en kunst. Tegelijk zorgde hij ervoor dat de jonge Willem III voorlopig geen stadhouder werd. Voor de aanhangers van Oranje was dat onvergeeflijk. Zij zagen in Johan een man die de prins bewust buitenspel zette. Zolang het goed ging met de Republiek, bleef die onvrede onder de oppervlakte.

Cornelis de Witt beleefde zijn grootste moment in 1667. Als gedeputeerde van de Staten voer hij mee met de vloot die de Engelse rivier de Medway opvoer en bij Chatham Engelse oorlogsschepen vernielde. Dordrecht liet daarna een groot schilderij maken dat Cornelis als held verheerlijkte, met de tocht op de achtergrond. Het hing in het stadhuis. In 1672 werd het door een woedende menigte vernield. Een kleinere versie van die verheerlijking bewaart het Rijksmuseum.

In 1672 vielen Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Münster en Keulen tegelijk de Republiek aan. Het land raakte in paniek en zocht een schuldige. Die vond het in de gebroeders De Witt. Willem III werd alsnog stadhouder en Johan trad begin augustus af. Cornelis werd gearresteerd op beschuldiging van een complot tegen de prins en opgesloten in de Gevangenpoort in Den Haag. Hij werd gemarteld, maar bekende niets. De rechters veroordeelden hem tot verbanning, en voor veel Hagenaars was dat veel te mild.

Op 20 augustus 1672 ging Johan naar de Gevangenpoort om zijn broer op te halen. Buiten verzamelde zich een woedende menigte, aangevuld met leden van de schutterij. De broers werden naar buiten gesleurd en vermoord. Hun lichamen werden opgehangen en verminkt op de plek waar recht werd gesproken, vlak voor de poort. Jan de Baen schilderde kort daarna hun lijken. Dat schilderij is nu in het bezit van het Rijksmuseum. Het is een van de meest schokkende beelden uit de Gouden Eeuw.

• Rijksmuseum de Gevangenpoort in Den Haag: de oude gevangenis waar Cornelis vastzat. Met een rondleiding kom je in de cellen.
• Het Rijksmuseum in Amsterdam: het schilderij van Jan de Baen en de verheerlijking van Cornelis.
• Het Dordrechts Museum: portretten van beide broers door Jan de Baen. In 2025 wijdde het museum een tentoonstelling aan de wereld van Johan de Witt.
• Museum De Lakenhal in Leiden heeft een schilderij van de moord in de collectie.
• Standbeelden: in Den Haag staat Johan de Witt op het Plaats, naast de Gevangenpoort. In Dordrecht staan beide broers bij de Visbrug. Beide beelden zijn uit 1918.

Na de moord namen omstanders lichaamsdelen mee als aandenken. Een tong, die van Johan zou zijn, en een vinger van Cornelis bleven bewaard in een klein doosje. Ze horen bij de collectie van het Haags Historisch Museum, dat op dit moment gesloten is. Onderzoek van het Nederlands Forensisch Instituut toonde in 2011 aan dat de vinger echt een wijsvinger is. Of hij van Cornelis was, staat alleen op een briefje in het doosje. Het blijft een huiveringwekkende herinnering aan een zomer waarin het land de weg kwijt was.

Bronnen: Rijksmuseum, de verheerlijking van Cornelis de Witt en Haags Historisch Museum, tong en vinger van de gebroeders De Witt.