Tachtigjarige Oorlog Den Bosch: de plekken waar je het beleg nog ziet

Wie wil zien hoe de Republiek in de Tachtigjarige Oorlog Den Bosch veroverde, hoeft alleen maar de stad in te lopen. In de Sint-Jan begon de onrust al in 1566, met een beeldenstorm. In 1629 sloot stadhouder Frederik Hendrik de stad bijna vijf maanden in, tot ze zich overgaf. Daarna kreeg Den Bosch nieuwe bastions en een citadel. Veel daarvan staat er nog, langs de wallen en aan de rand van het Bossche Broek. In deze gids lopen we de plekken langs waar je dat verhaal nu kunt bezoeken, van kerk en bastion tot museum. Met net genoeg geschiedenis om te begrijpen waar je naar kijkt.

Begin in de Sint-Jan. Op 22 en 23 augustus 1566 trok de beeldenstorm door de kerk. Volgens een kroniek uit die tijd zongen de stormers eerst een psalm, daarna braken ze altaren en wierpen ze beelden omver. Gewapende burgers joegen hen de kerk uit, en kostbare voorwerpen werden naar het stadhuis gebracht. Na het beleg van 1629 namen de hervormden de kerk op 19 september in gebruik. Pas tijdens zijn bezoek in 1810 gaf Napoleon haar terug aan de katholieken. Het beeld van de Zoete Lieve Vrouw was naar Brussel gebracht en keerde in december 1853 terug in de kerk. Haar kapel staat aan de noordkant van de toren.

Den Bosch lag in een moerassig gebied en had tien belegeringen doorstaan, waarvan vijf onder Maurits. De stad heette daarom de Moerasdraak. Stadhouder Frederik Hendrik, de jongste zoon van Willem van Oranje, kwam in 1629 met ongeveer 24.000 man voetvolk en 116 kanonnen. Hij liet de Dommel en de Aa afdammen en omleiden, en zijn soldaten groeven met boeren een buitenste linie van zo'n 45 kilometer. Vanuit Vught, waar hij zelf zijn kwartier had, rukte het leger op. Fort Isabella viel op 18 juli na een mijnexplosie. Op 14 september 1629 tekende de stad het verdrag. Den Bosch werd daarna deel van Staats-Brabant.

Over dat beleg gaat Museum Kruithuis aan de Citadellaan. Het museum zit in het laatste nog bestaande kruithuis uit de Tachtigjarige Oorlog in Nederland, gebouwd om buskruit veilig op te slaan. Binnen hoor je het verhaal niet alleen van de veroveraars. Met dagboekfragmenten en ooggetuigen laat het museum zien dat 1629 voor de Republiek een bevrijding was, maar voor veel Bosschenaren niet. Zij mochten hun katholieke geloof niet meer openlijk belijden. Ook de rol van water krijgt veel aandacht, want daarmee werd het beleg gewonnen. Je trekt zelf je conclusie. Daarna wandel je zo door naar de wallen.

Na 1629 versterkte de Republiek haar nieuwe stad. In 1634 kwam Bastion Oranje erbij, het laatste bastion dat aan de vesting werd toegevoegd. Daaronder zit het Bastionder, een ondergronds informatiecentrum over de Bossche vestingwerken. Je ziet er het smeedijzeren kanon Stuerghewalt, ook wel Boze Griet, een film over het beleg en eeuwenoude stadsmuren met schietgaten, met uitzicht over het Bossche Broek. Vanaf 1637 bouwde de Republiek ook een vijfhoekige citadel, door de Bosschenaren spottend Papenbril genoemd. Wil je het slagveld zelf zien, fiets dan de route Linie 1629. Die is 49 kilometer lang en volgt de resten van de linies door Vught, Heusden en Sint-Michielsgestel.

Het Noordbrabants Museum heeft in zijn collectie een kaart van de omsingeling op 1 mei 1629 en een schilderij van de mijn die op 11 september een bastion opblies. Er is ook een ruiterportret van Frederik Hendrik voor de stad, door Pauwels van Hillegaert. Het Rijksmuseum bewaart een gezicht op het legerkamp met de Sint-Jan aan de horizon. Niet alles hangt altijd in de zalen, dus kijk vooraf in de online collectie. Twee jaar voor Den Bosch belegerde Frederik Hendrik al Groenlo, waar nu het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog staat. Meer oorlogsgeschiedenis vind je bij oorlogsmusea in Nederland en alles in de stad bij musea in Den Bosch.

Kaart, gids en app voor de fietsroute langs de linies vind je bij Erfgoed 's-Hertogenbosch: Linie 1629.