Oorlogsmusea in Nederland: een reis langs verzet, vervolging en bevrijding

In de oorlogsmusea van Nederland komt de Tweede Wereldoorlog dichtbij. Je staat in een huis waar mensen ondergedoken zaten, op het terrein van een voormalig kamp of in een bunker in de duinen. Die plekken vragen om rust en aandacht, en dat maakt een bezoek anders dan een gewoon dagje uit. In deze gids reizen we per thema langs de oorlogsmusea van ons land. We beginnen bij bezetting en verzet, gaan daarna naar vervolging en de kampen, en volgen dan de bevrijding van 1944 en 1945. Tot slot kijken we naar mei 1940 en de verdediging van de kust. Zo kies je een plek die past bij wat je wilt weten.

Het Verzetsmuseum in Amsterdam zit in Plancius, een gebouw uit 1876 aan de Plantage Kerklaan dat lang een Joodse zangvereniging en later een synagoge huisvestte. Je ziet er hoe mensen in Nederland met de bezetting omgingen en waarom sommigen in verzet kwamen. In Aalten staat het Nationaal Onderduikmuseum, in het woonhuis aan de Markt waar de familie Kempink acht onderduikers op zolder verborg. Het huis is teruggebracht in de staat van de oorlogsjaren. Museum Engelandvaarders in Noordwijk vertelt over mensen die naar Engeland probeerden te komen om van daaruit tegen nazi-Duitsland te vechten. Drie oorlogsmusea, drie verhalen over mensen die weigerden zich bij de bezetting neer te leggen.

Vanuit Kamp Westerbork in Drenthe vertrokken 93 treinen, de meeste naar Auschwitz en Sobibór. Ook Anne Frank werd in september 1944 via Westerbork weggevoerd. Herinneringscentrum Kamp Westerbork vertelt het verhaal van deze mensen. In Nationaal Monument Kamp Vught zaten bijna 31.000 mensen gevangen in een kamp dat de SS naar Duits voorbeeld inrichtte. Nationaal Monument Kamp Amersfoort ligt op het terrein van een voormalig politioneel doorgangskamp. In Amsterdam werden in de Hollandsche Schouwburg tienduizenden Joden bijeengebracht voor hun deportatie. Uit de crèche aan de overkant smokkelden helpers via de kweekschool meer dan zeshonderd kinderen in veiligheid. In die kweekschool zit nu het Nationaal Holocaustmuseum. Het Anne Frank Huis toont het Achterhuis aan de Prinsengracht.

In september 1944 probeerden de geallieerden met operatie Market Garden de bruggen over de grote rivieren te veroveren. Het Airborne Museum zit in villa Hartenstein in Oosterbeek, tijdens de slag het hoofdkwartier van de Britse 1st Airborne Division. In de kelder loop je door de Airborne Experience, met nagebouwde decors van de gevechten. Het Arnhems Oorlogsmuseum 40-45 toont in de voormalige dorpsschool van Schaarsbergen een particuliere collectie wapens, uniformen en voorwerpen uit het dagelijks leven. Het Vrijheidsmuseum in Groesbeek gaat over de luchtlandingen rond het dorp en het Rijnlandoffensief van 1945. Het oudste van deze oorlogsmusea, het Oorlogsmuseum Overloon, opende in mei 1946 op het slagveld van de strijd om Overloon.

Aan het begin van de Afsluitdijk liggen de kazematten van Kornwerderzand, grotendeels verborgen onder het zand. In mei 1940 werd de Duitse opmars hier tegengehouden, met steun van de marine. In het Kazemattenmuseum zie je de slaapplaatsen, de telefooncentrale en de keuken van de soldaten. Museum 1940-1945 in Dordrecht vertelt over de gevechten rond het Eiland van Dordrecht in de meidagen en over het leven in de bezette stad. Aan de kust bouwden de Duitsers de Atlantikwall. Het Atlantikwall Museum in Noordwijk zit in een vuurleidingsbunker in de duinen, met een deel van een gangenstelsel van zo'n vijfhonderd meter. Ook kleinere oorlogsmusea vertellen dit verhaal: het Oorlogsmuseum Medemblik begon als hobby en draait nu grotendeels op vrijwilligers.

Veel oorlogsmusea liggen op plekken waar mensen werden opgesloten, vervolgd of gedood. Neem daar de tijd en houd rekening met anderen die er komen om te herdenken. Ga je met kinderen, vertel dan vooraf waar je naartoe gaat en kies een plek die past bij hun leeftijd. Een huis met een onderduikzolder is voor jonge bezoekers vaak beter te volgen dan een voormalig kamp. Wil je meer oorlogsmusea op één dag zien, combineer dan plekken die dicht bij elkaar liggen. In Amsterdam liggen het Verzetsmuseum, de Hollandsche Schouwburg en het Holocaustmuseum in dezelfde buurt. Rond Arnhem en Oosterbeek kies je uit meerdere oorlogsmusea over de slag, en bij musea in Arnhem vind je meer.

Over het ontstaan van het museum op het slagveld van 1944 lees je meer bij Oorlogsmuseum Overloon.